Τεχνητή Νοημοσύνη και αβεβαιότητα

“Αυτή την εβδομάδα, ο Altman πρότεινε τετραήμερη εργασία, ενώ ταυτόχρονα προειδοποίησε τον κόσμο για κυβερνοτρομοκρατία και βιοτρομοκρατία. Η Anthropic ανακοίνωσε ότι δημιούργησε ένα τόσο ισχυρό μοντέλο Τεχνητής Νοημοσύνης που αρνήθηκε να το δημοσιεύσει. Το μήνυμα είναι σαφές: Έχουμε περάσει ένα όριο όπου οι δυνατότητες της Τ.Ν. ξεπερνούν την ικανότητά μας να τις χρησιμοποιήσουμε με ασφάλεια. […] Η ανθρωπότητα χρειάζεται νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Όμως ο σχεδιασμός του έχει μεγαλύτερη σημασία από την ύπαρξή του. Ποιος κατέχει τις υποδομές; Ποιος ελέγχει τα data centers; Ποιος κερδίζει όταν οι μηχανές δουλεύουν 24/7 και οι άνθρωποι 32 ώρες την εβδομάδα; Εδώ γίνεται υπαρξιακό το θέμα: Είναι αυτή μια αφθονία χωρίς εργασία ή μια φτώχεια χωρίς δουλειές;
Η απάντηση εξαρτάται από το ποιος κατέχει τις μηχανές”.
P. Diamandis, από το newsletter “A disruptive moment in time”

Τα τελευταία χρόνια είναι φανερό πως ο ρυθμός της τεχνολογικής προόδου έχει γίνει καταιγιστικός και πως είναι σχεδόν αδύνατο να τον παρακολουθήσουμε. Χρησιμοποιούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη για να κάνουμε έρευνα, να γράψουμε κείμενα, να οργανώσουμε ταξίδια, να ζητήσουμε πληροφορίες για την εργασία ή τις σπουδές μας, την υγεία μας, κάποιοι για τις σχέσεις τους. Είναι γρήγορη, αποτελεσματική και σχεδόν δωρεάν.
Κι όμως, ενώ από τη μία εντυπωσιαζόμαστε, από την άλλη αναρωτιόμαστε και αμφιβάλλουμε. Φοβόμαστε άλλοτε για την αξιοπιστία της, άλλοτε ότι μας έχει ήδη ξεπεράσει. Σαν κάτι να αλλάζει πολύ γρήγορα και δεν το προλαβαίνουμε, σαν κάτι που φαίνεται ευλογία τώρα, να ρισκάρουμε στο μέλλον να γίνει απειλή.

AI anxiety

Δεν πρόκειται απλώς για φόβο απώλειας εργασίας, όπως συνέβαινε με παλαιότερες τεχνολογικές αλλαγές (automation anxiety). Πρόκειται για κάτι πιο σύνθετο αφού περιλαμβάνει τον φόβο απώλειας ελέγχου, την αβεβαιότητα για το μέλλον, την δυσκολία κατανόησης του πώς λειτουργεί η τεχνολογία και σε βαθύτερο επίπεδο, μια υπαρξιακή ερώτηση:
«Ποιος είμαι εγώ, όταν μια μηχανή μπορεί να σκέφτεται, να γράφει ή να δημιουργεί;» Δεν φοβόμαστε απλώς ότι θα αλλάξει η δουλειά μας. Φοβόμαστε ότι μπορεί να αλλάξει ο τρόπος που ορίζουμε τον εαυτό μας.

Αβεβαιότητα, ο πυρήνας του άγχους

Αν προσπαθήσουμε να βρούμε τον κοινό παρονομαστή πίσω από αυτά τα συναισθήματα, θα καταλήξουμε σε έναν βασικό μηχανισμό, στην ανάγκη για έλεγχο. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι σχεδιασμένος να αναζητά την προβλεψιμότητα. Θέλει να ξέρει ΤΙ θα συμβεί, ΠΟΤΕ και πώς μπορεί να το ΕΛΕΓΞΕΙ. Όταν αυτές οι συνθήκες απουσιάζουν, ενεργοποιείται το άγχος.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί σχεδόν το τέλειο ερέθισμα για να ενεργοποιήσει αυτό τον μηχανισμό: εξελίσσεται με ταχύτητα που δεν προλαβαίνουμε να αφομοιώσουμε, λειτουργεί με τρόπους που οι περισσότεροι δεν κατανοούμε και επηρεάζει το μέλλον χωρίς να είναι σαφές προς ποια κατεύθυνση. Έτσι, το νευρικό μας σύστημα δεν αντιδρά στην ίδια την τεχνολογία, αλλά στην αδυναμία πρόβλεψης. Μεγαλύτερη ευαισθησία φυσικά παρουσιάζουν όσοι έχουν δυσανεξία στην αβεβαιότητα (intolerance of uncertainty).

Technostress: όταν η πληροφορία γίνεται βάρος

Στην εποχή της Τ.Ν., ως technostress ορίζεται η ψυχολογική ένταση από τη χρήση τεχνολογίας και συνδέεται με άγχος, ευερεθιστότητα, γνωστική υπερφόρτωση και μειωμένη ευεξία. Το στρες δηλαδή που προκαλείται από την αδυναμία προσαρμογής σε συνεχώς μεταβαλλόμενες τεχνολογίες ενισχύεται από την υπερφόρτωση πληροφορίας, τις συνεχείς ενημερώσεις και τα νέα εργαλεία, την ψυχολογική πίεση να συνεχίζουμε να είμαστε σημαντικοί, χρήσιμοι και “μέσα στα πράγματα”, σε έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς.

Δεν είναι απλώς θέμα δεξιοτήτων. Είναι θέμα ρυθμού προσαρμογής και δυστυχώς, ο ρυθμός αυτός μοιάζει να έχει ξεπεράσει τις ανθρώπινες δυνατότητες.

Ενθουσιασμός και φόβος, η μεγάλη αντίφαση

Σε αυτούς τους συναρπαστικούς κι επικίνδυνους καιρούς που ζούμε, ίσως το πιο ενδιαφέρον ψυχολογικά στοιχείο είναι η μεγάλη αντίφαση που βιώνουμε συναισθηματικά (love – fear paradox). Ενώ από την μία χρησιμοποιούμε την Τ.Ν. καθημερινά, την εμπιστευόμαστε λειτουργικά (κάποιοι και συναισθηματικά), μας δημιουργείται ελπίδα βλέποντας ρομπότ να φροντίζουν ηλικιωμένους ή με την προοπτική να μειωθεί ο χρόνος εργασίας, ταυτόχρονα τη φοβόμαστε, δυσπιστούμε και νιώθουμε απειλή. Στο μεγάλο ερώτημα «Ποιος θα κατέχει τις μηχανές όταν αυτές κάνουν όλη τη δουλειά;» δεν υπάρχει ακόμη απάντηση και το ζήτημα δεν είναι τεχνικό αλλά κοινωνικό. Ζούμε μέσα σε αντιφάσεις γιατί ζούμε μια μετάβαση κατά την οποία αναρωτιόμαστε αν η Τ.Ν. θα φέρει συλλογική ευημερία ή συγκεντρωμένο πλούτο.

Την εμπιστευόμαστε αρκετά λοιπόν για να τη χρησιμοποιούμε, αλλά όχι αρκετά ώστε να νιώθουμε ασφαλείς. Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται γνωστική ασυμφωνία (cognitive dissonance). Ο εγκέφαλος δεν αντέχει εύκολα αυτή την αντίφαση και έτσι παράγεται άγχος.

Ενδυνάμωση ή εξάρτηση;

Ένα ακόμα ζήτημα που αρχίζει να αναδύεται είναι η σχέση που διαμορφώνουμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Τα σύγχρονα συστήματα Τ. Ν. απαντούν άμεσα στις ανάγκες μας και παρέχουν υποστήριξη χωρίς κριτική. Όσο τα χρησιμοποιούμε, τόσο μειώνεται η ενεργή γνωστική προσπάθεια και η ανοχή στη δυσκολία είτε στην προσπάθειά μας να παράξουμε έργο είτε στην ανάγκη μας να συνδεθούμε. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε κάτι που μοιάζει με ψυχολογική εξάρτηση με την έννοια της συναισθηματικής ρύθμισης μέσω της αναζήτησης άμεσης επιβεβαίωσης και εν τέλει αποφυγής της πολυπλοκότητας των ανθρώπινων σχέσεων. Χαρακτηριστική είναι έρευνα που δείχνει πως ένας στους τρεις χρήστες στρέφεται στην Τ.Ν. για ψυχική υποστήριξη, κυρίως λόγω φόβου κριτικής και κοινωνικού στίγματος . Η Τεχνητή Νοημοσύνη ενδέχεται λοιπόν να λειτουργήσει σαν ένα είδος ψευδο-σχέσης, μια σχέση που προσφέρει ασφάλεια χωρίς πραγματική αμοιβαιότητα, κάτι που εγείρει σημαντικά ερωτήματα για το μέλλον της ανθρώπινης σύνδεσης.

Συλλογικό άγχος σε μια εποχή μετάβασης

Στο συλλογικό επίπεδο, σε μια εποχή όπου οι αλλαγές είναι ταχύτατες και οι θεσμοί δεν προλαβαίνουν να προσαρμοστούν, η αίσθηση ελέγχου και προστασίας μειώνεται.

Η κοινή εμπειρία μοιάζει κάπως έτσι: «Όλοι νιώθουμε ότι κάτι αλλάζει αλλά κανείς δεν ξέρει ακριβώς τι συμβαίνει.» Η Τεχνητή Νοημοσύνη ίσως δεν είναι η μόνη αιτία. Φαίνεται όμως να λειτουργεί ως επιταχυντής αυτής της εμπειρίας.

Τελικά, τι φοβόμαστε;

Φαίνεται ότι δεν φοβόμαστε την τεχνολογία αυτή καθαυτή. Φοβόμαστε ότι δεν την ελέγχουμε, ότι δεν καταλαβαίνουμε πώς λειτουργεί, ότι δεν ξέρουμε ποιος την ελέγχει και ότι ίσως αλλάξει την θέση μας στον κόσμο. Στο πλαίσιο αυτό προβάλλονται βαθύτεροι ανθρώπινοι φόβοι όπως ο φόβος της απώλεια ελέγχου, της ταυτότητας και του νοήματος στη ζωή.

Ίσως λοιπόν το ερώτημα δεν είναι αν είναι καλή ή κακή η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλά ποιος την διαχειρίζεται και πώς διαχειριζόμαστε εμείς οι ίδιοι την αβεβαιότητα που φέρνει.

Γιατί το άγχος που βιώνουμε δεν είναι ένδειξη ότι κάτι πάει λάθος απαραίτητα, αλλά ότι βρισκόμαστε σε μετάβαση. Όπως σε κάθε μετάβαση, το πιο δύσκολο δεν είναι η αλλαγή αυτή καθαυτή, αλλά το ενδιάμεσο — εκεί όπου το παλιό δεν ισχύει πια και το νέο δεν έχει ακόμη σταθεροποιηθεί.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Mental Health Journal. (2025). Minds in crisis: How the AI revolution is impacting mental health. Retrieved from https://www.mentalhealthjournal.org/articles/minds-in-crisis-how-the-ai-revolution-is-impacting-mental-health.html

The Guardian. (2025, May 11). AI therapists can’t replace the human touch. https://www.theguardian.com/society/2025/may/11/ai-therapists-cant-replace-the-human-touch

Cognitive FX Team. (2026, January 14). Survey reveals more than 1 in 3 people use AI chatbots for mental health support due to fear of judgement. Cognitive FX. https://www.cognitivefxusa.com/blog/mental-health-ai-chatbot-survey

Selenko, E., Bankins, S., Shoss, M., Warburton, J., & Restubog, S. L. D. (2022). Artificial intelligence and the future of work: A functional-identity perspective. SSRN. https://papers.ssrn.com/abstract=361215281

Bawden, D., & Robinson, L. (2009). The dark side of information: Overload, anxiety and other paradoxes and pathologies. Journal of Information Science, 35(2), 180–191. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2832861/

Tarafdar, M., Cooper, C. L., & Stich, J.-F. (2019). The technostress trifecta: Techno eustress, techno distress and design: Theoretical directions and an agenda for research. Frontiers in Psychology, 10, 1–15. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00009

Brougham, D., & Haar, J. (2018). Smart technology, artificial intelligence, robotics, and algorithms (STARA): Employees’ perceptions of our future workplace. Journal of Management & Organization, 24(2), 239–257. https://doi.org/10.1017/jmo.2016.55