Ψυχική υγεία και γηρατειά

Η γήρανση αποτελεί ένα από τα πιο φορτισμένα ψυχοκοινωνικά φαινόμενα πλαισιωμένο από στερεότυπα, φόβους και αμφιθυμία. Η τρίτη ηλικία συνδέεται συχνά με φθορά μνήμης, επιβράδυνση και σωματικούς περιορισμούς· την ίδια στιγμή, στο συλλογικό ασυνείδητο οι ηλικιωμένοι ενσαρκώνουν την σοφία, την εμπειρία, την συνέχιση των παραδόσεων και την ανθρωπιά. Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για παρακμή αλλά για μια μετάβαση με δυνατότητες ανάπτυξης και νοηματοδότησης. Η ψυχική υγεία στο γήρας δεν καθορίζεται μόνο από την βιολογία, αλλά και από τους κοινωνικούς ρόλους, τις διαγενεακές σχέσεις και την αυτοαντίληψη (υποκειμενική ηλικία). Σήμερα, καθώς το ποσοστό των ατόμων άνω των 65 αυξάνεται συνεχώς, ο διάλογος μετατοπίζεται από το lifespan και το longevity στην ουσία του health span: στη ζωή με ποιότητα, λειτουργικότητα και νόημα.

Από τη μέση ηλικία στην ψυχική ωρίμανση

Η λεγόμενη «κρίση μέσης ηλικίας» δεν είναι αναγκαστικά κρίση· είναι υπαρξιακή αναθεώρηση. Ο άνθρωπος επανεξετάζει στόχους, ανεκπλήρωτες ανάγκες, επιλογές και ρόλους. Στην τρίτη ηλικία, η ευτυχία ενισχύεται όταν το άτομο επανασυνδέεται με προσωπικές επιθυμίες που είχαν ανασταλεί λόγω υποχρεώσεων και όταν προσφέρει στις επόμενες γενιές μέσω καθοδήγησης, φροντίδας και μεταβίβασης σοφίας. Αυτή η διαγενεακή κυκλοφορία νοήματος λειτουργεί ως ψυχικό αντίβαρο στην απώλεια εργασιακών ρόλων και ενισχύει την αυτοαξία και την ψυχική ευεξία. Η κοινωνική απόσυρση, η μείωση λειτουργικότητας και η απώλεια αυτονομίας συχνά προκαλούνται από στερεότυπα, όχι από την ηλικία.

Στρες, ανθεκτικότητα και inflammaging

Ο τρόπος με τον οποίο ο ηλικιωμένος ερμηνεύει τα στρεσογόνα γεγονότα (πρωτογενής – δευτερογενής – αναδρομική επεξεργασία) καθορίζει την ψυχική του ανταπόκριση. Η εμπειρία ενισχύει την ικανότητα ανοχής, ρύθμισης και αναπλαισίωσης. Έρευνες καταδεικνύουν ότι σε τραυματικά γεγονότα μεγάλης κλίμακας όπως φυσικές καταστροφές, οι ηλικιωμένοι εμφανίζουν συχνότερα ανθεκτικότητα, εφόσον με τις προηγούμενες εμπειρίες τους έχουν υποστεί ένα είδος «ψυχικού εμβολιασμού» ενάντια στο στρες.

Ωστόσο, το χρόνιο στρες όταν υφίσταται, αυξάνει τη φλεγμονή χαμηλού βαθμού, το λεγόμενο inflammaging, το οποίο σχετίζεται με γνωστική και ανοσολογική επιβάρυνση. Προστατευτικούς παράγοντες ενάντια στο στρες αποτελούν η ήπια καθημερινή άσκηση, οι τεχνικές χαλάρωσης και η άσκηση της ενσυνειδητότητας, η πνευματικότητα και η κοινωνική υποστήριξη.

Η πνευματικότητα συγκεκριμένα λειτουργεί ως εσωτερική «γέφυρα νοήματος», ειδικά όταν ο έλεγχος της ζωής περιορίζεται.

Η ψυχική υγεία στα γηρατειά δεν είναι κάτι «απότομα καινούργιο», αλλά αποτέλεσμα παραγόντων σε όλη τη διάρκεια ζωής: κοινωνικο-οικονομικό status, τραύμα, σχέσεις, περιβάλλον κ.λπ.

Μεγάλη μελέτη που δείχνει ότι η κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Αυτή η γραμμή έρευνας έχει αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε την όψιμη κατάθλιψη: όχι μόνο ως πρόβλημα διάθεσης, αλλά και ως πιθανό «προειδοποιητικό σημάδι» για άνοια σε κάποιες περιπτώσεις.

Άνοια: μύθοι και πραγματικότητα

Η άνοια δεν είναι αναπόφευκτο στάδιο της γήρανσης. Είναι παθολογία. Η ενίσχυση των δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής (ADLs) και των σύνθετων δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής (IADLs), η συμμετοχή στην κοινότητα και οι ενεργοί ρόλοι μπορούν να λειτουργήσουν ως αντι-εκφυλιστικοί παράγοντες.

Η HELIAD δείχνει ότι περίπου 1 στους 20 Έλληνες άνω των 65 ετών ζει με άνοια, με κυρίαρχη μορφή την Alzheimer (75,3%). Για κάθε επιπλέον έτος ηλικίας, οι πιθανότητες άνοιας αυξάνονται κατά περίπου 15,8%. Για κάθε επιπλέον έτος εκπαίδευσης, ο κίνδυνος άνοιας μειώνεται κατά περίπου 9,4%. Η παρουσία τουλάχιστον 1 αλληλόμορφου APOE-ε4 (γενετική παραλλαγή ενός γονιδίου που σχετίζεται με το μεταβολισμό των λιπιδίων) σχετίζεται με περίπου διπλάσιο κίνδυνο άνοιας. Δεν βρέθηκε σημαντική διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναικών ως προς τον κίνδυνο άνοιας. Η ίδια η ομάδα της HELIAD σχολιάζει ότι τα ποσοστά άνοιας στην Ελλάδα είναι στο χαμηλότερο άκρο των διεθνών εκτιμήσεων και παρόμοια με άλλες χώρες της Νότιας Ευρώπης.

Μνήμη και γνωστική λειτουργία: όχι απαραίτητα παρακμή

Η μνήμη δεν «χάνεται»· αλλάζει. Η Seattle Longitudinal Study δείχνει πτώση ταχύτητας στην επεξεργασία μετά τα 75, χωρίς όμως αντίστοιχη απώλεια νοητικής ικανότητας. Η δηλωτική (η επί τούτου ανάκληση πληροφοριών), η επεισοδιακή (γεγονότα) και η προοπτική μνήμη (να θυμηθώ να..) δυσχεραίνουν, ενώ η διαδικαστική (αυτόματες δεξιότητες) παραμένει πιο σταθερή. Οι έρευνες επίσης επισημαίνουν την αξία της εμπειρογνωμοσύνης σε κάποιον τομέα, μιας και εκεί δεν παρατηρείται έκπτωση των γνωστικών ικανοτήτων. Πρόσφατη μελέτη δείχνει ότι υψηλότερη ψυχολογική ευεξία προβλέπει καλύτερη μνήμη στη μεγάλη ηλικία.

Η μεγαλύτερη απειλή είναι συχνά η ενσωμάτωση των κοινωνικών στερεοτύπων περί έκπτωσης της μνήμης στην τρίτη ηλικία. Έρευνες αποδεικνύουν ότι σε χώρες όπου αναμένεται η φθορά της μνήμης, αυτή η πεποίθηση λειτουργεί ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία σε αντίθεση με χώρες, όπως στην Κίνα, όπου δεν υπάρχει αυτή η αρνητική προσδοκία.

Η νοητική και η σωματική άσκηση, η δια βίου μάθηση, η κοινωνική δραστηριότητα, η περιέργεια και η επαρκής ενυδάτωση, η λήψη ωμέγα-3 λιπαρών οξέων και βιταμίνης B12 λειτουργούν προστατευτικά και υποστηρίζουν τη νευρωνική πλαστικότητα.

Διατροφή και ψυχική υγεία στους ηλικιωμένους

Βάσει συστηματικών ανασκοπήσεων, μετα-αναλύσεων και μεγάλων πληθυσμιακών μελετών σε άτομα άνω των 65 ετών, φαίνεται ότι η διατροφή που προστατεύει την ψυχική υγεία στην τρίτη ηλικία είναι εκείνη που ακολουθεί το πρότυπο της μεσογειακής δίαιτας. Συγκεκριμένα, οι έρευνες καταγράφουν χαμηλότερα ποσοστά κατάθλιψης και καλύτερη συναισθηματική λειτουργία σε ηλικιωμένους που καταναλώνουν σε καθημερινή βάση φρούτα και λαχανικά, προϊόντα ολικής άλεσης, ελαιόλαδο αντί για άλλα ζωικά λίπη και που εντάσσουν τακτικά στη διατροφή τους όσπρια, ξηρούς καρπούς και ψάρια με υψηλή περιεκτικότητα σε ω-3 λιπαρά. Τα τρόφιμα αυτά παρέχουν αντιοξειδωτικά, φυτικές ίνες, βιταμίνες του συμπλέγματος Β και απαραίτητα λιπαρά οξέα που σχετίζονται με μειωμένη φλεγμονή, καλύτερη λειτουργία του νευρικού συστήματος και σταθερότερη διάθεση. Αντίθετα, διατροφές πλούσιες σε επεξεργασμένα τρόφιμα, ζάχαρη, κορεσμένα και trans λιπαρά συνδέονται με υψηλότερα ποσοστά καταθλιπτικών συμπτωμάτων, αυξημένο οξειδωτικό στρες και απορρύθμιση του μεταβολισμού, παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με επιδείνωση της ψυχικής υγείας. Συνολικά, οι μελέτες συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι μια διατροφή βασισμένη κυρίως σε φυτικές τροφές, με ελαιόλαδο ως κύρια πηγή λίπους και με συχνή κατανάλωση ψαριού και οσπρίων, ενώ παράλληλα περιορίζει τη ζάχαρη, το κόκκινο κρέας και τα επεξεργασμένα προϊόντα, λειτουργεί προστατευτικά απέναντι στην κατάθλιψη και ενισχύει την ψυχική ευεξία στην τρίτη ηλικία.

Σοφία: το απόσταγμα της εμπειρίας

Η σοφία είναι μια μορφή κρυσταλλωμένης νοημοσύνης. Δεν είναι αθροιστική γνώση αλλά συνθετική κατανόηση της ανθρώπινης πολυπλοκότητας. Εδράζεται στην ενσυναίσθηση, τη μεταγνωστική σκέψη, την ανοχή στην ασάφεια και την ηθική στάθμιση. Μελέτες δείχνουν ότι η σοφία μειώνει την κατάθλιψη και τη μοναξιά, ενισχύει την ανθεκτικότητα, μειώνει τον φόβο θανάτου και αυξάνει την αίσθηση νοήματος στα γηρατειά

Κοινωνικοί ρόλοι και συνταξιοδότηση

Η συνταξιοδότηση δεν είναι το τέλος· είναι η είσοδος σε μια νέα ταυτότητα. Βεβαίως όταν η εργασία υπήρξε η κύρια πηγή νοήματος, η απώλεια ρόλου μπορεί να δημιουργήσει υπαρξιακό κενό. Όταν όμως το άτομο εντάσσεται σε νέους ρόλους όπως εθελοντισμό, δημιουργία, φροντίδα, συμμετοχή σε κοινότητες, η μετάβαση γίνεται ευκαιρία.

Η Harvard Grant Study κατέληξε ότι ο σημαντικότερος προγνωστικός δείκτης υγιούς γήρανσης σωματικής και ψυχικής δεν είναι ο πλούτος ούτε η επιτυχία αλλά οι ζεστές, σταθερές ανθρώπινες σχέσεις.

Η διαγενεακή φροντίδα στον ρόλο παππού – γιαγιάς προς τα εγγόνια, μειώνει το άγχος και την κατάθλιψη, ενισχύει την μνήμη και δίνει μια αίσθηση συνέχειας.

Απώλεια και πένθος

Ο θάνατος δεν διακόπτει τη ζωή· την ολοκληρώνει. Η ανακουφιστική φροντίδα (palliative care) προάγει την αυτονομία, την αξιοπρέπεια και την ψυχική ηρεμία. Το πένθος δεν είναι γραμμικό, ούτε ίδιο για όλους. Η Kübler-Ross περιγράφει τα στάδια (άρνηση, θυμός, διαπραγμάτευση, κατάθλιψη, αποδοχή), αλλά πιο σύγχρονα δεδομένα (Galatzer-Levy & Bonanno) προτείνουν τέσσερις πορείες πένθους: ανθεκτικότητα, χρόνια θλίψη, σταδιακή βελτίωση ή κατάθλιψη. Το περιπεπλεγμένο πένθος απαιτεί θεραπευτική υποστήριξη.

Η τρίτη ηλικία είναι πεδίο σοφίας, ανθεκτικότητας και συνέχειας. Δεν είναι υπόλειμμα χρόνου, αλλά ώριμο στάδιο ύπαρξης, όπου η εμπειρία υπερβαίνει την βραδύτητα και η σοφία δίνει νόημα. Η ψυχική υγεία για τους ηλικιωμένους δεν είναι προνόμιο αλλά δυνατότητα, όταν αναγνωρίζονται ως πρόσωπα και φορείς ιστορίας.

Βιβλιογραφία

Babatsikou, F., Konsolaki, E., Notara, V., Kouri, M., Zyga, S., & Koutis, C. (2017). Depression in the elderly: A descriptive study of urban and semi-urban Greek population. International Journal of Caring Sciences, 10(3), 1286–1295.
Büchtemann, D., Luppa, M., Bramesfeld, A., & Riedel-Heller, S. G. (2012). Incidence of late-life depression: A systematic review. Journal of Affective Disorders, 142(1–3), 172–179.
Dardiotis, E., Kosmidis, M. H., Yannakoulia, M., Hadjigeorgiou, G. M., & Scarmeas, N. (2014). The Hellenic Longitudinal Investigation of Aging and Diet (HELIAD): Rationale, study design, and cohort description. Neuroepidemiology, 43(1), 9–14.
Debreczeni, F. A., & Bailey, P. E. (2021). A systematic review and meta-analysis of subjective age and the association with cognition, subjective well-being, and depression. The Journals of Gerontology: Series B, 76(3), 471–482. https://doi.org/10.1093/geronb/gbaa069
Galatzer-Levy, I. R., & Bonanno, G. A. (2014). Posttraumatic stress disorder following exposure to mass violence and loss: The complex interplay of risk and resilience. Clinical Psychology Review, 63, 41–55
Harvard Study of Adult Development (Grant Study). Harvard Medical School (ongoing 1938–2025).
Kosmidis, M. H., Vlachos, G. S., Anastasiou, C. A., Yannakoulia, M., Dardiotis, E., Hadjigeorgiou, G., Sakka, P., Ntanasi, E., & Scarmeas, N. (2018). Dementia prevalence in Greece: The Hellenic Longitudinal Investigation of Aging and Diet (HELIAD). Alzheimer Disease & Associated Disorders, 32(3), 232–239.
Ly, M., Karim, H. T., Becker, J. T., et al. (2021). Late-life depression and increased risk of dementia: A longitudinal cohort study. Translational Psychiatry, 11(1), 147.
Madianos, M. G., Gournas, G., & Stefanis, C. N. (1992). Depressive symptoms and depression among elderly people in Athens. Acta Psychiatrica Scandinavica, 86(4), 320–326.
Margolin, S. J. (2024). Psychology of Aging: A Concise Exploration. SAGE Publications.
Seattle Longitudinal Study (1956–2024). Adult lifespan cognitive trajectories.
World Health Organization (WHO). Healthy Aging Reports 2024-2025.