Απώλειες και πένθος

Η εμπειρία του πένθους αποτελεί άμεση και αναπόφευκτη συνέπεια του τραύματος της απώλειας. Ως απώλεια, μπορούμε να ορίσουμε οποιαδήποτε αλλαγή συνθήκης της ζωής μας (αγαπημένα πρόσωπα που πεθαίνουν ή διακόπτουν τη σχέση μας, μετακόμιση, αλλαγή εργασίας, αναπτυξιακού σταδίου) ή προσδοκίες που δεν εκπληρώνονται.
Κάθε αλλαγή εμπεριέχει αναγκαστικά το στοιχείο της απώλειας και απαιτεί από το άτομο μια διαδικασία αναπροσαρμογής. Το πένθος, επομένως, δεν αφορά μόνο αυτό που χάνεται, αλλά και τη δυσκολία επαναπροσδιορισμού του εαυτού και του κόσμου γύρω μας, μετά από την απώλεια. Πρόκειται για μια βαθιά υπαρξιακή εμπειρία, η οποία αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο, τις σχέσεις, την ταυτότητα και το ίδιο το νόημα της ζωής.

Νοσταλγία και θρήνος: το βλέμμα προς τα πίσω ή προς τα εμπρός;

Η νοσταλγία αποτελεί κεντρικό στοιχείο της εμπειρίας του πένθους και μπορεί να λάβει διαφορετικές μορφές. Συχνά το βλέμμα μας στρέφεται προς τα πίσω, προς ό,τι έχει χαθεί ανεπιστρεπτί: το αγαπημένο πρόσωπο που πέθανε, τον έρωτα που έσβησε, τη σωματική δύναμη που έχει εξασθενίσει, τις στιγμές της αθωότητας που είναι πια ανάμνηση. Σε αυτή τη μορφή της, η νοσταλγία συνδέεται στενά με τον θρήνο και τρέφεται από την επιθυμία επιστροφής σε έναν «χαμένο παράδεισο».

Ωστόσο, υπάρχει και μια άλλη μορφή νοσταλγίας, περισσότερο δημιουργική. Πρόκειται για τη νοσταλγία που ανοίγεται προς το μέλλον, έχοντας ως αφετηρία της το παρελθόν. Αυτή η νοσταλγία δεν εγκλωβίζεται στην απώλεια, αλλά εκφράζει ευγνωμοσύνη για ό,τι υπήρξε. Είναι η νοσταλγία που μοιάζει με το φως των νεκρών αστεριών. Πρόκειται για μια παρουσία φτιαγμένη από απουσία, που εξακολουθεί να μας φωτίζει και να μας δίνει δύναμη. Μέσα από αυτή τη μορφή νοσταλγίας, η απώλεια μετουσιώνεται σε κληρονομιά.

Η νοηματοδότηση του θανάτου

Ο θάνατος μπορεί να ερμηνευτεί με ποικίλους τρόπους. Για κάποιους είναι εργαλείο, με την έννοια ότι η επίγνωση της θνητότητας κινητοποιεί το άτομο να θέσει στόχους και να επιδιώξει την πραγμάτωσή τους εντός του πεπερασμένου χρόνου της ζωής. Από άλλους θεωρείται δίοδος, το πέρασμα σε μια νέα μορφή ύπαρξης που υπερβαίνει την παρούσα ζωή. Τέλος, στο πλαίσιο μιας αυστηρά βιολογικής θεώρησης, μπορεί να θεωρηθεί ως το ύστατο γεγονός στην πορεία κάθε ζωντανού οργανισμού.

Ο πεθαμένος, εξ ορισμού, δεν ανήκει πλέον στους ζωντανούς. Όπως υποστήριξε ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, ο θάνατος είναι πάντοτε ο δικός μου θάνατος· μόνο όσοι μένουν πίσω μπορούν να αναρωτηθούν για αυτόν. Τα νεκρώσιμα τελετουργικά και η διαδικασία της ταφής δεν αναιρούν τον πόνο της απώλειας, αλλά αναγνωρίζουν την ανάγκη της ανθρώπινης ζωής να θυμάται, ώστε να μην επέλθει ένας δεύτερος, οριστικός θάνατος. Η λήθη.

Ο ψυχικός πόνος και η διεργασία του πένθους

Ο ψυχικός πόνος που συνοδεύει το πένθος συνδέεται με την απώλεια του νοήματος που η παρουσία του Άλλου προσέδιδε στον κόσμο. Μετά από ένα σημαντικό πένθος, ο κόσμος δεν μας φαίνεται πια όπως πριν. Ο χρόνος μοιάζει να παγώνει, σαν όλα να ακινητοποιούνται. Δεν βιώνουμε μόνο την απώλεια του αγαπημένου προσώπου, αλλά και την ίδια μας την ύπαρξη ως απογυμνωμένη, ως οδυνηρά ελλιπή.

Ένα πένθος μπορεί να εξελιχθεί με διαφορετικούς τρόπους: να χρονίσει και να μετατραπεί σε μελαγχολία, να το αρνηθούμε επιφανειακά και να καλυφθεί από μανιακά στοιχεία ή να εξελιχθεί σε μια ουσιαστική διεργασία συμβολοποίησης του κενού που άφησε η απώλεια. Η πιο υγιής αντίδραση φαίνεται να είναι εκείνη που επιτρέπει στη νοσταλγία να βιωθεί με ευγνωμοσύνη. Παρότι ο χρόνος μπορεί να καταπραΰνει τον πόνο, πάντοτε παραμένει ένα κατάλοιπο, κάτι που δεν ξεχνιέται πλήρως. Παραδόξως λοιπόν, η ολοκλήρωση του πένθους περνά μέσα από την αναγνώριση ότι δεν μπορεί ποτέ να ολοκληρωθεί απόλυτα.

Απώλεια σημαντικού Άλλου και κοινωνικές διαστάσεις

Οι άνθρωποι νοηματοδοτούν τον εαυτό τους μέσα από το κοινωνικό γίγνεσθαι και ιδιαίτερα μέσα από τους σημαντικούς Άλλους. Η απώλειά τους αφήνει τον επιζώντα ως μοναδικό αφηγητή της κοινής ιστορίας. Σε ορισμένες όμως περιπτώσεις, όπως σε χρόνια επώδυνη ασθένεια ή σε καταπιεστικές σχέσεις, ο θάνατος μπορεί να συνοδεύεται και από αισθήματα ανακούφισης, τα οποία συχνά γεννούν ενοχές.

Η θανατολογία, ως διεπιστημονικό πεδίο, αντλεί στοιχεία από την ψυχολογία, τη φιλοσοφία και τη θρησκεία για να κατανοήσει τα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις συμπεριφορές που σχετίζονται με τον θάνατο και το πένθος. Ο Viktor Frankl υποστήριξε ότι η επίγνωση του θανάτου μας ωθεί να αποσαφηνίσουμε τις αξίες μας και ότι η εύρεση νοήματος μειώνει τον φόβο του θανάτου.

Οι Stroebe και Schut εισήγαγαν την έννοια της ταλάντωσης ανάμεσα στον θρήνο και στην αποκατάσταση, ενώ ανέδειξαν τη σχέση μεταξύ πρώιμων δεσμών και τρόπου πένθους. Ο πενθών μπορεί να εκφράσει εχθρικότητα, νωχελικότητα ή να υιοθετήσει συνήθειες του θανούντος. Η σταδιακή αναδιαμόρφωση του χώρου και η δημιουργία νέων σχέσεων αποτελούν κρίσιμα βήματα επανένταξης στη ζωή.

Πένθος σε διαφορετικές ηλικίες και συνθήκες

Οι έρευνες δείχνουν ότι οι ενήλικες που χάνουν ηλικιωμένους γονείς εμφανίζουν χαμηλότερα επίπεδα δυσθυμίας σε σύγκριση με όσους χάνουν παιδί ή σύζυγο. Τα παιδιά που βιώνουν απώλεια γονέα συχνά αντιμετωπίζουν αυξημένες ψυχοκοινωνικές δυσκολίες. Ιδίως στις μικρές ηλικίες, η μαγική σκέψη μπορεί να τα οδηγήσει στο να πιστεύουν ότι ευθύνονται τα ίδια για τον θάνατό του. Η ανοιχτή επικοινωνία και η υποστηρικτική σχέση με τον εναπομείναντα γονέα λειτουργούν προστατευτικά.

Το πένθος του χωρισμού και το πένθος για όσα δεν βιώθηκαν

Το τέλος μιας αγάπης, όταν είναι αμετάκλητο, συχνά βιώνεται ως θάνατος. Το τραύμα έγκειται κυρίως στο γεγονός ότι δεν υπάρχει πια κανείς για να μας περιμένει. Σε κάθε πένθος βιώνουμε τον θάνατο της προσμονής.

Υπάρχει επίσης το πένθος για όσα δεν βιώθηκαν ποτέ, όπως για τις χαμένες ευκαιρίες. Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ περιέγραψε τον άνθρωπο ως ταξιδιώτη χωρίς εισιτήριο επιστροφής. Η νοσταλγία εδώ αφορά περισσότερο το μέλλον, παρά το παρελθόν.

Απώλειες ικανοτήτων, ταυτότητας και περιπεπλεγμένο πένθος

Η απώλεια σωματικών ή ψυχικών ικανοτήτων, η απώλεια επαγγελματικής ή κοινωνικής ταυτότητας και το πολιτισμικό πένθος των μεταναστών συνιστούν μορφές απώλειας που απαιτούν αναπροσαρμογή. Όσο χαμηλότερη είναι η πολυπλοκότητα του εαυτού, τόσο πιο ευάλωτο είναι το άτομο.

Το περιπεπλεγμένο πένθος χαρακτηρίζεται από καθυστέρηση ή αναστολή της διεργασίας του θρήνου και συχνά σχετίζεται με πρώιμα πρότυπα δεσμού. Η ψυχοθεραπεία, η φαρμακολογική υποστήριξη και μέθοδοι όπως το EMDR μπορούν να συμβάλουν στη θεραπεία.

Η ολοκλήρωση της διεργασίας του πένθους συνοδεύεται από ένα αίσθημα ελάφρυνσης και ανάκτησης ενέργειας. Ωστόσο, το πένθος δεν γνωρίζει ποτέ ένα απόλυτο τέλος. Η διεργασία αυτή είναι μοναδική για τον καθένα και κάθε θεραπευτική παρέμβαση οφείλει να είναι εξατομικευμένη. Το ζητούμενο δεν είναι η αποφυγή του πόνου, αλλά η δυνατότητα να επιτραπεί η έκφρασή του και να ενταχθεί σε μια νοηματοδοτημένη οπτική για τον κόσμο. Μέσα από αυτή τη γνωστική και συναισθηματική αναδόμηση, η ζωή μπορεί να επιστρέψει στη ζωή.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Recalcati, M. (2024) Το φως των νεκρών αστεριών. Δοκίμιο για το πένθος και τη νοσταλγία. ΚΕΛΕΥΘΟΣ.

Ποταμιάνος, Γ. (2018) Απώλεια «σημαντικού Άλλου». Εκδόσεις Παπαζήση.

Archer, J. (2008). Theories of grief: Past, present and future perspectives. In M. Stroebe, R. O. Hansson, H. Schut, and W. Stroebe (Eds.), Handbook of bereavement research and practice: Advances in theory and intervention (Ch. 3, pp. 45-66). Washington, DC:American Psychological Association.

Frankl. V. E. (1968). Man’s search for meaning. New York: Washington Square Press.

Niemeyer, R. (2000). Searching for the meaning of meaning: grief therapy and the process of reconstruction. Death studies, 24, 541-558.

Singh,S.P. (2002). A dilemma in reactions towards death Indian psychological review, 58 (1), 27-30.

Stroebe, M & Shut, H. A. W (2005) Attachment in coping with bereavement A theoretical integration .Review of General Psychology, 9(1), 48-64.

Worden, J. W. (2009). Grief counseling and grief therapy a handbookfor the mental health practicioner. New YorkQ Spring Pub.