Μεταξύ αυτού που τελειώνει και αυτού που ξεκινά: η δυσφορία της μετάβασης

Mιλάμε συχνά για «κύκλους που κλείνουν» για να περιγράψουμε το τέλος μιας σχέσης, την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, τη συνταξιοδότηση ή την μετάβαση σε οποιοδήποτε αναπτυξιακό στάδιο, ακόμη και μια μετακόμιση. Ωστόσο, οι μεταβάσεις αυτές, δε συμβαίνουν πάντοτε ανώδυνα. Συχνά συνοδεύονται από αμφιθυμία, αναστάτωση και μια αίσθηση ότι βρισκόμαστε ανάμεσα σε δύο κόσμους: αυτόν που αφήνουμε πίσω και αυτόν που δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί.

Η μετάβαση

Ο William Bridges (2004) διαχώρισε την έννοια της αλλαγής από την έννοια της μετάβασης. Η αλλαγή αφορά το εξωτερικό γεγονός. Η μετάβαση αφορά την εσωτερική ψυχολογική διεργασία που απαιτείται ώστε το άτομο να προσαρμοστεί στη νέα του πραγματικότητα.

Σύμφωνα με τον Bridges, κάθε μετάβαση περιλαμβάνει τρία στάδια. Το πρώτο είναι το τέλος της προηγούμενης περιόδου. Πρόκειται για τη φάση κατά την οποία το άτομο καλείται να αποχαιρετήσει κάτι γνώριμο. Το δεύτερο είναι η ενδιάμεση φάση, μια περίοδος αβεβαιότητας κατά την οποία το παλιό έχει τελειώσει αλλά το νέο δεν έχει ακόμη εγκατασταθεί. Το τρίτο στάδιο είναι η νέα αρχή, όταν το άτομο αποκτά μια νέα αίσθηση ταυτότητας και προσανατολισμού.

Από τα τρία στάδια, η ενδιάμεση φάση είναι συχνά δυσκολότερη. Πρόκειται για μια περίοδο κατά την οποία οι παλιές βεβαιότητες έχουν χαθεί και οι νέες δεν μας είναι ακόμη γνώριμες. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί θεραπευόμενοι περιγράφουν αυτή τη φάση ως ιδιαίτερα άβολη. Η αβεβαιότητα δημιουργεί άγχος, καθώς ο ανθρώπινος οργανισμός αναζητάει την προβλεψιμότητα.
Η παλιά ταυτότητα έχει αρχίσει να αποδομείται, ενώ η νέα βρίσκεται ακόμη υπό κατασκευή: «Δεν είμαι πια αυτός που ήμουν, αλλά δεν ξέρω ακόμη και ποιος είμαι τώρα».

Το πισωγύρισμα

«Νόμιζα ότι είχα προχωρήσει, αλλά τις τελευταίες μέρες νιώθω σα να κάνω πισωγύρισμα», λένε συχνά οι θεραπευόμενοι λίγο πριν από μια ουσιαστική αλλαγή στη συμπεριφορά ή στη συναισθηματική τους κατάσταση.

Μερικές φορές εμφανίζεται λίγο πριν από μια σημαντική απόφαση, λίγο πριν από το τέλος ενός θεραπευτικού κύκλου, όταν κάποιος που για καιρό θρηνούσε μια παλιά του σχέση γνωρίσει νέο σύντροφο και μοιάζει έτοιμος να πάει παρακάτω. Ένας άνθρωπος που έχει αρχίσει να διεκδικεί τις ανάγκες του μπορεί να κατακλύζεται από αμφιβολίες ή τον φόβο της απόρριψης. Ο θεραπευόμενος που μέχρι πρότινος έδειχνε να προχωρά, ξαφνικά βλέπει το πένθος να επανέρχεται δριμύτερο, ενώ κάποιος που ξεκίνησε να θέτει όρια, βουτάει ξανά στις ενοχές. Μοιάζει λες και ο οργανισμός κάνει μια ύστατη, απεγνωσμένη προσπάθεια να παραμείνει στο γνώριμο, όσο κι αν ήτανε επώδυνο και αναποτελεσματικό.

Η τάση αυτή όμως δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η αλλαγή απέτυχε. Αντίθετα, συχνά αποτελεί ένδειξη ότι ο ψυχισμός βρίσκεται κοντά σε μια βαθύτερη αναδιοργάνωση. Οι παλιές στρατηγικές επιβίωσης συχνά ενεργοποιούνται ξανά, καθώς το άτομο επιχειρεί να διαχειριστεί την αβεβαιότητα που συνοδεύει τη μετάβαση. Αυτό όμως που μοιάζει με οπισθοδρόμηση μπορεί να αποτελεί μέρος μιας βαθύτερης διεργασίας. Από αυτή την οπτική, το πισωγύρισμα δεν αποτελεί απόδειξη αποτυχίας αλλά αναμενόμενο στοιχείο της διαδικασίας αλλαγής.

Η ασφάλεια του γνώριμου

Η θεωρία της προσκόλλησης του John Bowlby (1988) προσφέρει μία εξήγηση. Οι άνθρωποι αναπτύσσουμε από νωρίς εσωτερικά μοντέλα για τον εαυτό, τους άλλους και τις σχέσεις. Αυτά τα μοντέλα λειτουργούν ως χάρτες που μας βοηθούν να προβλέπουμε τον κόσμο. Ακόμη και όταν αυτά τα μοντέλα είναι περιοριστικά ή δυσλειτουργικά, διαθέτουν ένα σημαντικό χαρακτηριστικό: είναι γνώριμα.

Η θεραπεία όμως αλλά και η ίδια η ζωή, συχνά καλεί το άτομο να εγκαταλείψει αυτές τις γνώριμες δομές και να δοκιμάσει νέους τρόπους ύπαρξης. Η διαδικασία αυτή προκαλεί αναπόφευκτα και άγχος. Το παλιό μπορεί να ήταν επώδυνο, αλλά ήταν προβλέψιμο. Το νέο μπορεί να είναι πιο υγιές, αλλά είναι άγνωστο.

Έτσι εξηγείται γιατί πολλά άτομα νιώθουν αυξημένη δυσφορία ακριβώς τη στιγμή που αρχίζουν να αλλάζουν.

Κύκλος είναι και γυρίζει

Οι κύκλοι δεν σχετίζονται μόνο με αλλαγές που συμβαίνουν στο παρόν αλλά και με γεγονότα του παρελθόντος που συνεχίζουν να έχουν ψυχολογική σημασία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ενώ συχνά δεν θυμόμαστε συνειδητά τις ακριβείς ημερομηνίες των δύσκολων συμβάντων ή των μεταβάσεων του παρελθόντος, ο οργανισμός μας τείνει να μας τις θυμίζει: μπορεί ασυνείδητα να νιώθουμε την ανάγκη να φορέσουμε ένα γιορτινό ρούχο στην επέτειο της ορκωμοσίας μας, να νιώσουμε σωματικό πόνο ή μια απροσδιόριστη θλίψη στην επέτειο ενός θανάτου ή ενός διαζυγίου.

Το φαινόμενο κατά το οποίο σημαντικές ημερομηνίες επανενεργοποιούν συναισθήματα, αναμνήσεις και σωματικές αντιδράσεις που συνδέονται με ένα γεγονός, περιγράφεται από την βιβλιογραφία ως αντιδράσεις επετείου (anniversary reactions). Παρατηρούνται συχνά στο πένθος, αλλά όχι αποκλειστικά.

Οι επέτειοι αυτές λειτουργούν σαν χρονικά ορόσημα για επανεπεξεργασία και αναστοχασμό. Ο ψυχισμός φαίνεται να επιστρέφει σε αυτές τις στιγμές όχι επειδή παραμένει παγιδευμένος σε αυτές, αλλά επειδή προσπαθεί να επανεκτιμήσει το νόημά τους μέσα στο παρόν.

Κύκλοι και ταυτότητα

Ο Dan McAdams (2008) υποστηρίζει ότι οργανώνουμε τη ζωή μας μέσα από τις αφηγήσεις. Η προσωπική μας ταυτότητα δεν αποτελείται μόνο από γεγονότα αλλά κυρίως από την ιστορία που αφηγούμαστε στον εαυτό μας γύρω από αυτά.

Οι μεταβάσεις είναι στιγμές κατά τις οποίες η αφήγηση αυτή χρειάζεται αναθεώρηση. Το άτομο καλείται να ενσωματώσει την αλλαγή σε ένα νέο αφήγημα για τον εαυτό του. Η δυσφορία των μεταβάσεων συχνά συνδέεται με αυτή ακριβώς τη διαδικασία. Δεν αλλάζουν μόνο οι εξωτερικές συνθήκες της ζωής μας αλλά και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας.

Χρειάζεται χρόνος και πολλή εσωτερική διεργασία ως ότου η νέα αφήγηση αποκτήσει συνοχή και νόημα.

Οι τελετουργίες

Σε πολλές κοινωνίες, οι μεταβάσεις συνοδεύονται από τελετουργίες που βοηθούν το άτομο να περάσει από τη μία κατάσταση στην άλλη. Οι τελετουργίες μετάβασης – από τους γάμους και τις κηδείες μέχρι τις τελετές ενηλικίωσης ή ακόμη και προσωπικές συμβολικές πράξεις – λειτουργούν ως ψυχολογικά και κοινωνικά ορόσημα που προσφέρουν νόημα, δομή και αναγνώριση της αλλαγής. Ο Byung Chul Han (2019) υποστηρίζει ότι οι τελετουργίες δημιουργούν σταθερότητα μέσα στη ρευστότητα της σύγχρονης ζωής, μετατρέποντας μια απλή χρονική αλλαγή σε εμπειρία με νόημα. Ίσως γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι αισθάνονται την ανάγκη να δημιουργήσουν μικρές προσωπικές τελετουργίες όταν κλείνει ένας σημαντικός κύκλος: να γράψουν ένα γράμμα που δεν θα σταλεί ποτέ, να αποχαιρετήσουν έναν χώρο ή να μοιραστούν την εμπειρία τους με αγαπημένα πρόσωπα. Οι πράξεις αυτές δεν αλλάζουν τα γεγονότα, αλλά διευκολύνουν την ψυχική μετάβαση από το παλιό στο νέο.

Πότε κλείνει ένας κύκλος;

Δεν υπάρχει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για το κλείσιμο ενός κύκλου. Ο Bridges υποστηρίζει ότι η διάρκεια εξαρτάται από τη σημασία της απώλειας ή της αλλαγής, το πόσο κεντρική ήταν για την ταυτότητα του ατόμου, το αν υπάρχει υποστήριξη, το πόσο σαφές είναι το νέο που ακολουθεί. Περισσότερο και από τον χρόνο που περνάει, σημασία φαίνεται να έχει η νοηματοδότηση της αλλαγής.

Αν το δούμε μέσα από το πρίσμα της Προσωποκεντρικής Προσέγγισης, ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι «Πόσο διαρκεί ένας κύκλος;» αλλά «Πότε ο οργανισμός είναι έτοιμος να αφήσει αυτό που δεν του χρειάζεται πλέον;» Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να έχουν πάρει μια απόφαση πριν χρόνια, αλλά ο ψυχισμός τους να την επεξεργάζεται ακόμη. Άλλοι μπορεί να βιώσουν μια βαθιά μετατόπιση μέσα σε λίγους μήνες.

Ένας κύκλος τελικά, φαίνεται να ολοκληρώνεται όταν η εμπειρία έχει ενσωματωθεί στην προσωπική ιστορία του ατόμου. Όχι όταν ξεχνιέται, αλλά όταν παύει να κυριαρχεί. Όταν επηρεάζει το ποιοι είμαστε στο σήμερα, χωρίς όμως να μας καθορίζει. Από αυτή την οπτική, οι μεταβάσεις δεν είναι απλώς περίοδοι αλλαγής. Είναι περίοδοι αποδιοργάνωσης και στη συνέχεια αναδιοργάνωσης της ταυτότητας. Η αναπόφευκτη δυσφορία που τις συνοδεύει δεν αποτελεί ένδειξη παθολογίας αλλά φυσιολογικό μέρος της ανθρώπινης ανάπτυξης.

Ανάμεσα σε αυτό που τελειώνει και σε αυτό που αρχίζει, υπάρχει ένας χώρος αβεβαιότητας, αλλά και βαθιάς μεταμόρφωσης, αναγέννησης και ουσιαστικής αλλαγής.

Βιβλιογραφία

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.
Bridges, W. (2004). Transitions: Making sense of life’s changes (2nd ed.). Da Capo Press.
Χαν, Μπ.-Τσ. (2019). Για την εξαφάνιση των τελετουργιών: Μια τοπολογία του παρόντος. Opera-cogito.
Van Gennep, A. (1960). The rites of passage (M. B. Vizedom & G. L. Caffee, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1909)